← Todos los capítulos · Capítulo 8 / 18
El yoga de lo imperecedero
अक्षरब्रह्मयोगः · Akṣara-brahma-yoga · 28 versos
Arjuna hace siete preguntas directas sobre Brahman, el ser, la acción y lo que ocurre en la muerte. Krishna responde con una enseñanza sobre la atención: lo que llena la mente al final de la vida moldea lo que viene después, así que la tarea es entrenar la mente durante toda la vida para recordar lo que importa. También describe los vastos ciclos de la creación y los dos caminos que el alma puede tomar tras la muerte.
Tradicionalmente se vincula con Saturno y con las casas 8 y 12, las áreas de los finales, la pérdida, el soltar y la liberación. Se lee durante una Dasha pesada de Saturno o en grandes transformaciones de la vida, para afrontar con firmeza el miedo a la pérdida y al envejecimiento y practicar recordar lo que más importa. Es una práctica de reflexión, no una predicción.
अर्जुन उवाच
किं तद् ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥
arjuna uvāca
kiṃ tad brahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama |
adhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate ||
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥
adhiyajñaḥ kathaṃ ko’tra dehe’sminmadhusūdana |
prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo’si niyatātmabhiḥ ||
Arjuna pregunta: ¿qué es Brahman, qué es el ser y qué es la acción? ¿Qué se entiende por el reino material y por el reino divino? ¿Quién es el que está detrás del sacrificio aquí en este cuerpo, y cómo? ¿Y cómo te conocen en el momento de la muerte quienes se han dominado a sí mismos?
श्रीभगवानुवाच
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥
śrībhagavānuvāca
akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo’dhyātmamucyate |
bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ ||
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥
adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam |
adhiyajño’hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara ||
Krishna responde: lo Imperecedero es el Brahman supremo; la propia naturaleza interior de cada uno se llama el ser; y la fuerza creadora que hace surgir a los seres se llama acción. El reino material es la naturaleza cambiante, el reino divino es la persona cósmica, y quien está detrás del sacrificio en este cuerpo soy Yo mismo.
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥
antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram |
yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ ||
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥
yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram |
taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ ||
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥
tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca |
mayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṃśayaḥ ||
En el momento de la muerte, quien deja el cuerpo recordándome solo a Mí llega a Mi naturaleza; de esto no hay duda. Cualquier estado de ser que una persona recuerde al final al dejar el cuerpo, a ese mismo estado va, porque siempre ha estado absorta en él. Por eso recuérdame en todo momento y lucha; con la mente y el intelecto dados a Mí, vendrás a Mí sin duda.
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥
abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā |
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan ||
कविं पुराणमनुशासितार- ।
मणोरणीयंसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप- ।
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥
kaviṃ purāṇamanuśāsitāra- |
maṇoraṇīyaṃsamanusmaredyaḥ |
sarvasya dhātāramacintyarūpa- |
mādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt ||
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन ।
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् ।
स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥
prayāṇakāle manasā’calena |
bhaktyā yukto yogabalena caiva |
bhruvormadhye prāṇamāveśya samyak |
sa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam ||
Con una mente entrenada por la práctica constante que no divaga, quien piensa continuamente en el Ser divino supremo llega a ese Ser. En el momento de partir, con mente firme, con devoción y con la fuerza del yoga, llevando el aliento vital entre las cejas, quien recuerda al que todo lo ve, el antiguo, el soberano, más sutil que lo más sutil, el sostén de todo, de forma inimaginable, resplandeciente como el sol más allá de la oscuridad, alcanza a esa Persona divina suprema.
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति ।
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति ।
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥
yadakṣaraṃ vedavido vadanti |
viśanti yadyatayo vītarāgāḥ |
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti |
tatte padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye ||
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूध्न्यार्धायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥
sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca |
mūdhnyārdhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām ||
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥
omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran |
yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim ||
Te hablaré brevemente del estado que los conocedores del Veda llaman imperecedero, al que entran los ascetas libres de deseo y que las personas buscan viviendo con disciplina. Cerrando todas las puertas del cuerpo, sosteniendo la mente en el corazón, llevando el aliento vital a la cabeza y asentado en la concentración yóguica, quien deja el cuerpo pronunciando la sílaba única Om, que es Brahman, y recordándome, alcanza la meta más alta.
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥
ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ |
tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ ||
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥
māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam |
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ ||
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥
ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino’rjuna |
māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate ||
Para quien Me recuerda siempre con una mente indivisa, soy fácil de alcanzar, pues ese yogui está siempre unido a Mí. Habiendo llegado a Mí, estas grandes almas no vuelven a nacer en esta morada impermanente de dolor; han alcanzado la perfección más alta. Todos los mundos, hasta el reino de Brahma, están sujetos al retorno; pero para quien Me ha alcanzado ya no hay renacimiento.
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥
sahasrayugaparyantamaharyad brahmaṇo viduḥ |
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te’horātravido janāḥ ||
अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥
avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame |
rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake ||
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥
bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate |
rātryāgame’vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame ||
Quienes saben que un día de Brahma dura mil eras y su noche mil eras conocen el día y la noche. Cuando llega el día, todas las cosas surgen de lo no manifestado; cuando cae la noche, se disuelven de nuevo en ese mismo no manifestado. La misma multitud de seres, naciendo una y otra vez, se disuelve sin remedio cuando llega la noche y vuelve a surgir cuando llega el día.
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥
parastasmāttu bhāvo’nyo’vyakto’vyaktātsanātanaḥ |
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati ||
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥
avyakto’kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim |
yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥
puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā |
yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam ||
Pero más allá de ese no manifestado hay otro ser, superior, no manifestado y eterno, que no se destruye cuando todos los seres son destruidos. Esto se llama lo no manifestado e imperecedero, la meta más alta; quienes lo alcanzan no regresan, y es Mi morada suprema. Esa Persona suprema, Arjuna, se alcanza con una devoción de todo corazón; todos los seres descansan en Ella, y por Ella todo esto está impregnado.
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥
yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ |
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha ||
अग्निर्जोतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥
agnirjotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ ||
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥
dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |
tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate ||
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥
śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate |
ekayā yātyanāvṛttimanyayāvartate punaḥ ||
Ahora te diré los momentos en que los yoguis que parten no regresan, y aquellos en que sí regresan. Fuego, luz, día, quincena clara y los seis meses del curso norte del sol: partiendo entonces, quienes conocen a Brahman van a Brahman. Humo, noche, quincena oscura y los seis meses del curso sur del sol: el yogui que parte entonces alcanza la luz de la luna y regresa. Estos dos caminos, claro y oscuro, se tienen por eternos para el mundo; por uno no se regresa, por el otro sí.
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥
naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana |
tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna ||
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव ।
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा ।
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥
vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva |
dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam |
atyeti tatsarvamidaṃ viditvā |
yogī paraṃ sthānamupaiti cādyam ||
Conociendo estos dos caminos, el yogui no se confunde; por eso, en todo momento, Arjuna, mantente firme en el yoga. El yogui que sabe esto va más allá del mérito prometido por los Vedas, los sacrificios, las austeridades y las ofrendas, y alcanza el estado más alto, el original.
Los versos son el texto sánscrito tradicional. Las explicaciones son resúmenes originales, no las palabras de un traductor concreto. La guía astrológica es una práctica devocional y de reflexión, no una predicción ni un sustituto del consejo profesional.