← सभ अध्याय · अध्याय 5 / 18
कर्मसंन्यासयोग
कर्मसंन्यासयोगः · Karma-saṃnyāsa-yoga · 29 श्लोक
अर्जुन उलझनमे छथि: कृष्ण कर्मक त्यागक प्रशंसा सेहो कएलनि आ कर्मयोगक सेहो, तखन दुनूमे श्रेष्ठ की? कृष्णक उत्तर अछि जे सच्चा संन्यास आंतरिक अछि, राग आ द्वेषकेँ छोड़ि देब, आ ओकरा सामान्य कर्मक बीचो जीबल जा सकैत अछि। अध्याय एहन व्यक्तिक वर्णन करैत अछि जे कमलक पात जकाँ पानिमे रहितो कर्मसँ लिप्त नहि होइत अछि आ जकरा एहन शांति भेटैत अछि जे कोनो बाहरी घटना छीनि नहि सकैत अछि।
परंपरामे एकरा चंद्र आ शनिसँ, आ हृदय आ मानसिक शांतिक चतुर्थ भावसँ जोड़ल जाइत अछि। एकरा चंद्रक दशामे, वा चतुर्थ भाव पर कठिन गोचरक समय पढ़ल जाइत अछि, जाहिसँ चिंतित वा अति-सक्रिय मन शांत होअय। विचार ई अछि जे शांति कर्म आ फलकेँ देखबाक ढंग बदलला सँ अबैत अछि, हुनका सँ भागलासँ नहि। ई चिंतनक अभ्यास अछि, भविष्यवाणी नहि।
अर्जुन उवाच
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥
arjuna uvāca
saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi |
yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam ||
अर्जुन पुछैत छथि: हे कृष्ण, अहाँ कर्मक संन्यासक प्रशंसा करैत छी आ फेर कर्मयोगक सेहो। एहि दुनूमे जे एक श्रेयस्कर हो, से हमरा निश्चित रूपसँ बताउ।
श्रीभगवानुवाच
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥
śrībhagavānuvāca
saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau |
tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate ||
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥
jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati |
nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate ||
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥
sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ |
ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam ||
कृष्ण उत्तर दैत छथि: संन्यास आ कर्मयोग दुनू परम कल्याण देनिहार अछि, मुदा ओहि दुनूमे कर्मसंन्याससँ कर्मयोग श्रेष्ठ अछि। जे ने केकरोसँ द्वेष करैत अछि, ने आकांक्षा, सएह नित्य संन्यासी जानऽ योग्य अछि; द्वंद्वसँ रहित ओ सहजहि बंधनसँ मुक्त भ’ जाइत अछि। ज्ञान आ कर्मयोगकेँ अलग-अलग बालक कहैत अछि, पंडित नहि; जे कोनो एकहुमे नीकसँ स्थित अछि, से दुनूक फल पबैत अछि।
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥
yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate |
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati ||
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥
saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ |
yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati ||
ज्ञानयोगी द्वारा जे स्थान प्राप्त कएल जाइत अछि, सएह कर्मयोगी द्वारा सेहो प्राप्त होइत अछि; जे ज्ञान आ कर्मयोगकेँ एक देखैत अछि, सएह यथार्थ देखैत अछि। योगक बिना संन्यास कठिनाइसँ भेटैत अछि, जखन कि योगयुक्त मुनि शीघ्र ब्रह्मकेँ प्राप्त होइत छथि।
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥
yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ |
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate ||
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥
naiva kiñcitkaromīti yukto manyeta tattvavit |
paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan ||
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥
pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi |
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan ||
जे योगमे स्थित, विशुद्ध अंतःकरण बला, इंद्रियकेँ जीतल आ जकर आत्मा सभ प्राणीक आत्मासँ एक भ’ गेल अछि, से कर्म करितो लिप्त नहि होइत अछि। तत्त्वकेँ जानऽ बला योगी देखैत, सुनैत, स्पर्श करैत, सूँघैत, खाइत, चलैत, सुतैत, साँस लैत, बजैत, छोड़ैत, पकड़ैत आ आँखि खोलैत-मूनैत सेहो इएह मानैत अछि जे ‘हम किछु नहि करैत छी’, ई बुझि जे इंद्रिये अपन विषयमे बरतैत अछि।
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥
brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ |
lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā ||
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥
kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi |
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye ||
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥
yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm |
ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate ||
जे कर्मकेँ ब्रह्ममे अर्पित क’ क’, आसक्ति छोड़ि कर्म करैत अछि, से पापसँ लिप्त नहि होइत अछि, जेना कमलक पात पानिसँ। योगी सभ आसक्ति छोड़ि मात्र शरीर, मन, बुद्धि आ इंद्रियसँ आत्मशुद्धिक लेल कर्म करैत छथि। कर्मफल त्यागि युक्त पुरुष स्थायी शांति पबैत अछि; अयुक्त पुरुष कामनासँ फलमे आसक्त भ’ बन्हाइत अछि।
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥
sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī |
navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan ||
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥
na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ |
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate ||
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥
nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ |
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ ||
सभ कर्मकेँ मनसँ त्यागि, नौ द्वार बला नगरमे देहधारी ने कर्म करैत, ने करबैत, सुखसँ स्थित रहैत अछि। प्रभु ने लोकक कर्तापनक, ने कर्मक, ने कर्मफलक संयोगक रचना करैत छथि; ई सभ प्रकृतिक स्वभावसँ होइत अछि। विभु केकरो पाप वा पुण्य ग्रहण नहि करैत छथि; अज्ञानसँ ज्ञान झाँपल अछि, एहिसँ प्राणी मोहित होइत अछि।
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥
jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ |
teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam ||
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥
tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ |
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ ||
मुदा जिनकर ओ अज्ञान आत्मज्ञानसँ नष्ट भ’ गेल अछि, हुनकर ओ ज्ञान सूर्य जकाँ परम तत्त्वकेँ प्रकाशित क’ दैत अछि। ओहिमे बुद्धि लगाबऽ बला, ओहिमे आत्मभाव रखनिहार, ओहिमे निष्ठा रखनिहार आ ओकरे परायण लोक, ज्ञानसँ पाप धुला गेलापर, पुनरावृत्ति-रहित गति प्राप्त करैत अछि।
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥
vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini |
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ ||
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥
ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ |
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ ||
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥
na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam |
sthirabuddhirasammūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ ||
ज्ञानी लोक विद्या आ विनयसँ युक्त ब्राह्मणमे, गायमे, हाथीमे, कुकुरमे आ समाजसँ बहिष्कृत व्यक्तिमे सेहो समान तत्त्वकेँ देखैत अछि। जिनकर मन समतामे स्थित अछि, ओ एतहि संसारकेँ जीति लेने छथि; ब्रह्म निर्दोष आ सम अछि, तेँ ओ ब्रह्ममे स्थित छथि। प्रियकेँ पाबि हर्षित नहि हो आ अप्रियकेँ पाबि उद्विग्न नहि हो; स्थिर बुद्धि, मोह-रहित, ब्रह्मकेँ जानऽ बला ब्रह्ममे स्थित रहैत अछि।
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥
bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham |
sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute ||
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥
ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te |
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ ||
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥
śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt |
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ ||
जे बाहरी विषयक स्पर्शमे आसक्त नहि अछि, से आत्मामे जे सुख अछि तकरा पबैत अछि, आ ब्रह्ममे योगयुक्त भ’ अक्षय सुखक अनुभव करैत अछि। जे भोग संपर्कसँ उत्पन्न होइत अछि, से दुःखेक कारण अछि, आदि-अंत बला अछि; विवेकी ओहिमे रमण नहि करैत अछि। जे शरीर छूटबासँ पहिने एतहि काम आ क्रोधसँ उठल वेगकेँ सहि सकैत अछि, सएह युक्त अछि आ सएह सुखी अछि।
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥
yo’ntaḥsukho’ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ |
sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto’dhigacchati ||
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥
labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ ||
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥
kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām |
abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām ||
जकर सुख भीतर अछि, जकर आराम भीतर अछि आ जकर प्रकाश भीतर अछि, से योगी ब्रह्मरूप भ’ ब्रह्मनिर्वाण पबैत अछि। जिनकर पाप नष्ट भ’ गेल अछि, संशय कटि गेल अछि, जे संयमी आ सभ प्राणीक हितमे रत छथि, ओ ऋषि ब्रह्मनिर्वाण पबैत छथि। काम आ क्रोधसँ रहित, संयत चित्त बला, आत्माकेँ जानऽ बला यति सभक लेल ब्रह्मनिर्वाण चारू कात समीप अछि।
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥
sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ |
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau ||
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥
yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ |
vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ ||
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥
bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram |
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati ||
बाहरी विषयकेँ बाहर क’ क’, दृष्टिकेँ भौंहक बीच स्थिर क’ क’, नासिकामे चलऽ बला प्राण आ अपानकेँ सम क’ क’, इंद्रिय, मन आ बुद्धिकेँ वशमे रखनिहार, मोक्ष-परायण, इच्छा, भय आ क्रोधसँ रहित मुनि सदिखन मुक्ते अछि। हमरा यज्ञ आ तपक भोक्ता, सभ लोकक महान ईश्वर आ सभ प्राणीक सुहृद जानि ओ शांति प्राप्त करैत अछि।
श्लोक परंपरागत संस्कृत पाठ अछि। व्याख्या मौलिक सारांश अछि, कोनो विशेष अनुवादकक शब्द नहि। ज्योतिष मार्गदर्शिका भक्ति आ चिंतनक अभ्यास अछि, भविष्यवाणी नहि आ ने पेशेवर सलाहक विकल्प।